I.                   Tekstualizimi i lëvizjes si kombëtarizim i kishës                                                                         (Periudha e parë përkthimore: 1908-1914) [1]

Themelimi dhe kanonizimi i famullisë së parë shqipe në ShBA kishte si kusht nga kisha ruse, në vitin 1908, shtypjen e një libri shërbesash në shqipe. Pa këto përkthime dhe pa këtë kishë të parë nuk mund të vazhdonte lufta për një kishë autoqefale shqiptare. Noli predikonte me nerv e pragmatizëm se besimet ekzistuese të shqiptarëve janë ato që duhen shqiptarizuar, ndryshe nga ata që ëndërronin një fe për një atdhe. Në rastin e kishës ortodokse duheshin më parë librat, tekstet që do të plotësonin imazhin e një lëvizjeje që do t’i jepte historisë shqiptare një pozitë krejt të re.

Duke parë se ishte një fushë shumë e vështirë, e parrahur më parë në shqipe dhe e pafund për nga sasia e teksteve origjinale, Noli i ri ngurronte. Madje thuhet se edhe Kristoforidhi pati menduar t’i futej kësaj pune, por nuk guxoi.[2] Në rastin e Nolit ekzistonin edhe vështirësi praktike; projektet përkthimore kishtare ishin vetëm pjesë e jetës së tij shumëpërmasore (Në rast se përsiatemi mbi hezitimet liturgjike të dy përkthyesve të shquar, a mund të merret ngurrimi i Kristoforidhit vetëm si pjesë e “përkorës” së tij laike?)

Fillimisht Noli e hodhi idenë në shtyp, duke u bërë thirrje filologëve e teologëve shqiptarë të bashkëpunojnë për një përkthim të përbashkët. Sepse vetëm një punë e tillë do të jepte përkthime më të sakta dhe më jetëgjata në gjuhën tonë. Dyzimi i Nolit justifikohej në dy mungesa. Së pari, ai nuk kishte studiuar teologji, e as kishte ndërmend t’a kryente; ai po përgatitej të fillonte studimet për letërsi në Harvard. Së dyti, Noli nuk kishte përvojë të madhe me të shkruarit shqip. Madje studiuesit e gjuhës së tij me të drejtë kanë vërejtur se Noli po mësonte për herë të parë ato vite të shkruante shqip. Kështu, për parantezë, edhe dramat e tij të para nuk është e sigurt nëse u parëshkruan shqip. Këtyre dy mungesave i shtohej dhe fakti se ai nuk kishte studiuar filologji, megjithëse ishte përpjekur dikur në Athinë.

Por Fan Noli zotëronte shumicën e armëve të duhura për përkthimet kishtare në gjuhën shqipe. Përkthimi i një teksti liturgjik kushtëzon, veç shqipes, greqishten bizantine, në të cilën është shkruar origjinali. Noli njihte më mirë greqishten e re, por kishte studiuar në gjimnaz mjaft tekste nga greqishtja klasike, dhe duke qenë qysh i vogël në kishë, pranë të atit psalt, ai u familjarizua me greqishten biblike e bizantine, të cilat urëzojnë greqishten e vjetër me atë të re. Krahas gjuhëve Noli njihte mirë muzikën kishtare bizantine. Ai eci shumë në këtë fushë gjatë studimeve në gjimnazin e Adrianopojës dhe, siç dëshmon tek shënimet autobiografike, e përkreu këtë disiplinë të çuditshme në Egjipt, me mësues një murg grek. Përderisa gjithë himnet kishtare janë thurur në një muzikë, në shumicën e rasteve të bashkëcaktuar me vargjet, mund të themi se njohja e mirë e muzikës bizantine ishte ajo që e trimëroi përkthyesin e diasporës.

Nga kahu i ndërsjelltë i debatit mund t’a mbrojmë mirë Nolin e ri dhe të vjetër po të themi se asnjë përkthyes që ka studiuar teologji e filologji, por që nuk njeh muzikën bizantine, nuk mund të përkthejë himne në gjuhën shqipe pa i përshtatur më parë me sukses në muzikë. Shërbesat dhe himnet janë parathurur për t’u kënduar dhe jo për t’u recituar. Dhe për të arrirë një përshtatje muzikore mesatare, ndoshta nuk duhet me domosdo njohja e simiografisë bizantine (notacionit muzikor), por të paktën nuk bëhet pa mësuar e kënduar “me vesh” meloditë e tetë tingujve përkatës. Theofan Noli ishte një njohës i mirëfilltë i muzikës bizantine. 

Me përkthimet e teksteve liturgjike Noli jo vetëm hapi udhën në një fushë të re të shqipes, duke shtënë një hije imponuese edhe mbas një shekulli nga konceptimi e lërimi i këtyre veprave, por ai bëri të afrueshme tek bashkëkohësit e tij synimet paraekzistuese për një kishë shqiptare me tipare të prekshme kombëtare.

Konceptimi i kanonit të parë liturgjik

Vendimi i Nolit për të nisur e botuar këto përkthime ngriti pyetjen e kanonit të teksteve liturgjike në shqipe. Çfarë do të përkthehej e çfarë do të lihej për më vonë e për të tjerë? Gjashtë janë librat e botuar gjatë periudhës së parë përkthimore, shumica prej tyre kushtuar kryepeshkopit rus të Nju Jorkut, Platon. Libri i parë është përkthimi i shërbesave dhe himneve të javës së madhe, i cili u krye me nxitim për t’a përdorur për pashkët e atij viti (Shërbes’ e Javës së Madhe, 1908). Tek ky libër vërejmë se si autori, duke përkthyer me ngut nuk del dot nga trajtat nëndialektore të gjuhës së tij të folur të trashëguar, në përdorim të një gjuhe dialektore të shkruar. Stili gjuhësor tek ky përkthim nuk është njëtrajtësisht i qëndrueshëm, ndërsa këndimet biblike janë cituar nga Kristoforidhi. Kurse në librat e mëvonshëm Noli do t’i merrte pasazhet e Kristoforidhit vetëm si truall për t’i ripërpunuar e për t’i bërë ato të njëgjuhëshme me poetikën e himneve të tij.

Mbas përkthimit të librit të dytë, Librë e Shërbesave të Shënta të Kishës Orthodoxe (1909), ai e qartësoi qëllimin dhe natyrën e projektit liturgjik. At Fan Noli me sinqeritet iu premtoi sivëllezërve të tij shqiptarë ortodoksë se do t’i pajiste me tekstet më të përdorshme në gjuhën shqipe, si një mjet i domosdoshëm për adhurim në gjuhën amtare. Por autori prift, student e gazetar, nuk kishte ndërmend të ndërmerrte  përkthimin e plotë të gjithë literaturës adhuruese ortodokse (Bibla dhe tekstet liturgjike), një punë që as sot nuk ekziston. Në shënimet e Nolit tek këto botime ai bën thirrje për ndihmë ekonomike nga shqiptarët kudo që janë, për të përfunduar projektin e tij sa kombëtar aq dhe fetar. Kanoni konceptohej sipas nevojave kombëtare e personale.

Në qoftë se Noli kishte një motivim plotësisht kishtar, krahas kohës së nevojitur, ai do të kishte përkthyer gjithashtu himnet e adhurimit të përditshëm nga vepra në dymbëdhjetë vëllime Mineon, dhe gjithashtu do të jepte një përkthim të plotë të veprave Triodion dhe Pentikostarion. Por nga të tre këto vepra prej trembëdhjetë vëllimesh, ai na dha në shqipe vetëm tre vëllime përzgjedhëse. Për festat e përditshme nga Mineon Noli përmblodhi dhe botoi një vëllim: Librë e të  Kremteve të Mëdha të Kishës Orthodoxe (1911). Me të njëjtën frymë ai botoi Triodin e Vogël (1913), duke përkthyer shërbesat e së shtunës në mbrëmje dhe të së dielave, si dhe Pesëdhjetoren e Vogël (1914), me të njëjtën metodë. Tek Triodi ai ripërktheu gjithë shërbesat dhe himnet e javës së madhe, të cilat ishin përkthyer tek libri i parështypur kishtar.

Në vend të librit të tetë tingujve, Paraklitiki, ose siç quhet në terminologjinë e muzikologjisë perëndimore, Oktaihos, ai na dha një Lutjesore të Vogël (1914), duke përkthyer vetëm shërbesat e fundjavës; mbrëmësoren e së shtunës dhe mëngjesoren e së dielës, të konceptuara këto si një seri e vetme, pa i shkurtuar shërbesat dhe himnet. Qëllimi i tij ishte t’iu jepte shqiptarëve mundësinë të kenë të plota shërbesat e së dielës dhe të kremteve më të festuara të vitit liturgjik ortodoks, në pamundësi për t’i përkthyer të gjitha.

Receptimi si ngjarje kulturore ndërshqiptare

Tek përkthimet e para Noli e pasuroi gjuhën me terma të huaj dhe krijoi stilin e tij të veçantë në letrat shqipe. Është për të vënë re e për të respektuar se, pavarësisht nga futja e termave të huaj, shumica e titujve të librave greqisht dhe shumë terma teologjikë u shqipëzuan dhe mbetën në gjuhën tonë të tillë, ndryshe nga përkthime të tjera liturgjike në gjuhë të tjera, pikërisht se natyra e shqipes është krejt ndryshe, për shembull, nga anglishtja. Synimi i Nolit ishte të përdorte një shqipe letrare që bazohej tek autorët pararendës por dhe që i tejkalonte ata, përderisa gjuha duhet te shprehte terminologjinë bashkëkohore të gjuhëve evropiane.

Filozofia e këtyre përkthimeve të Nolit, veçse, shkoi kundër vullnetit dhe talentit të tij krijues. Atij i duhej të prodhonte përkthime të fjalëpërfjalshme, në një kohë që gjithë e puna e tij përkthimore e mëvonshme në letërsi dhe në lëmin kishtar dëftoi të kundërtën. Noli ishte i prirë për përkthime-rikrijime, përkthime të lira, “muzikore”.

Në periudhën e parë përkthimore Noli u përpoq të jepte një “kuptim të saktë” të origjinalit greqisht. Mirëpo kjo solli sakrifikimin e përshtatjes muzikore të këtyre teksteve. Vetëm një psalt i mirë dhe me përvojë mund të këndojë lehtë këto libra të para të Nolit. Sidoqoftë, flasim këtu për vështirësi në të kënduarit e teksteve të përkthyera, duke pasur parasysh përkthimet e periudhës së dytë në vitet 40 dhe standardizimin e shqipes, e cila ka kërkesa tejkaluese sot. Por në atë kohë, kur nuk ekzistonin përkthime të tjera dhe kur filologët nuk bashkëpunuan për përkthime të përbashkëta, kushdo do të himnonte këto himne shqipe, sepse e meritonin.

Përshtatja muzikore është e vështirë për çdo gjuhë, sepse është e mundimshme të balancohet gjuha e përkthyer me muzikën e tingullit dhe të melodisë përkatëse, gjë që është vështirë të shmanget, për shembull, tek “të përshëmbëlltat”, siç i quajti Noli himnet që këndohen me të njëjtat melodi të paradhëna (prosómoia).  Ndërsa të pakta janë rastet e përshtatjes së përsosur bizantine tek përkthimet e para, do të shohim tek përkthimet e dyta se përshtatja muzikore atje u arrit shumë më gjerë, por jo me metoda tekstuale. Arsyetimi se askush ndër të gjallë mund të guxonte të bënte diçka të tillë i vetëm, dhe se pa një paraqitje të tillë nuk mund të arrihej kombëtarizimi i kishës, çoi dhe në vlerësime të cekëta (Përshtatja muzikore e përkthimeve të Nolit uroj të përbëjë një trajtesë më vete, me hapësirë për të renditur në përqasje himnet bizantine).

Kjo ideologji përkthimore, duke i qëndruar besnik origjinalit të teksit dhe duke kontrolluar ndjenjat muzikore të tekstualitetit bizantin, shpreh motivimin politik të Nolit. Ai përktheu në një frymë që mund të lehtësonte kishën ortodokse të pranonte dhe të njihte këto përkthime si libra kishtare në shqipe, ndërsa një qëndrim tjetër në përkthim do të ngrinte pengesa të tjera në zyrtarizimin e përkthimeve, do të vononte tekstualizimin e lëvizjes, do të vononte kombëtarizimin, pavarësinë e kishës shqiptare. Të paktën kështu dukej atëherë. Me këtë strategji Noli shpresonte se çdo reagim negativ ndaj përkthimeve të tij do të ishte i kufizuar.

Ndërsa po botonte librin e shërbesave (1909) Noli filloi të informojë dhe organizojë shqiptarët ortodoksë brenda dhe jashtë Shqipërisë duke iu kërkuar të dërgojnë peticione në Patrikanën për pavarësinë e kishës ortodokse në Shqipëri. Noli sugjeronte se një nga të dhënat e këtyre përçapjeve duhet të ishte dhe fakti që mesha ishte përkthyer nga një prift shqiptar ortodoks. Nga ana tjetër ai kërkoi në disa raste të shkruheshin letra tek kryepeshkopi rus Platon, për të thënë se përkthimet e tij ishin të sakta, pavarësisht se kësisoj po dëlirej lindja e një kritike profesionale në letrat përkthimore shqipe.[3] Edhe ky fakt tregon se sa vuante Noli për të sendëzuar projektin e përkthimeve kishtare, si pjesë e një lëvizjeje kombëtare që po sakrifikonte.

Receptimi i këtyre botimeve ishte i ngrohtë nga figurat e letrave shqipe të asaj kohe, Faik Konica, Lasgush Poradeci etj. “Në tërë jetën time, tha Fan Noli në fjalën funerale të Konicës, s’kam njohur njeri që interesohej për Kishën tonë kombëtare aqë sa Faik Konitza. Ay na e shtypi Librën e Meshës më 1908 në Bryksel; ay i ndreqi korektimat pas abecesë së vjetër një herë; pastaj i ndreqi vetvetiu për së dyti pas abecesë së re, që posa u-vendos prej Kongresit të Manastirit. Ay e ka zgjedhur pikturën e Shën Joan Gojartit që figuron në mes t’asaj libre. Dhe këtë pikturë e ka kërkuar nat’ e ditë, me javë e me muaj, gjer sa e zbuloj në librat e vjetëra kishëtare. Siç më shkruante, piktura duhej ta tregonte Shën Joanin jo të bukur dhe të pashëm, siç e kanë imagjinuar disa piktorë, por të mvojtur dhe të shëmtuar, ashtu siç ka qenë me të vërtetë”.

Sa keq që nuk shikojmë sot patriotë jo ortodoksë, nga ata që ndërhyjnë me kryeneçësi në çështjet tona kishtare, të kenë frymë të tillë bashkëpunuese e fedashjeje, si Faik Konica…

Por veç vlerësimit nga ana politike e letrare, përmes një vendosjeje kulturore të  përkthimeve të periudhës së parë, kishte dhe reagime negative. Këtu mund të përmendim filologun patriot Aleksandër Xhuvani, i cili kishte një epërsi ndaj Nolit, meqë kishte përfunduar studimet në Athinë për filologji, ndërsa Noli ishte ende student në Harvard, për rrjedhojë me boshllëqe disiplinore në shqipe e në greqishte. Në disa pika kritika e Xhuvanit ishte me vend, në të tjera ishte pjesë e mbetjeve puritane, por që atëhere mbizotëronte letrat shqipe. Formulime të tilla, veçse, jo vetëm mbanin vetë të talentuarit larg përfshirjes në sfidat kulturore të brezit të tyre, por me drojën e rrezikimit drejt së panjohurës, edhe pse të afërndodhur, pengonin tekstualizimin e lëvizjes për mëvetësimin e kishës.

Në shtresat e gjera ortodokse nuk ekzistonte nevoja e përbrendshme e përkthimeve si shtrëngim, pasi çështjet e gjuhës vinin nga rrethet e intelektualëve me të cilët populli i thjeshtë ishte në hendek të shumëfishtë. Për më tepër priftërinjtë, edhe pse në shumicë nuk dinin të predikonin në greqishte, përhapnin idenë se përkthimi në shqipe është sa ironik aq dhe qesharak.[4]

Pra, reagimi ortodoks kundër shqipes si gjuhë e mirëfilltë kishtare kishte fillesa kulturore e spirituale, por që kjo shtohej e manipulohej nga segmente më pak të pafajshme. Me këto të dhëna kisha greke nuk kishte pse të krijonte industri qëmtimi tek shqiptarët, sesa të mos vonohej në ofshamat e tyre, të cilët në shumicën e tyre nuk besonin tek shqipja adhurimore. Si rrjedhojë patrikana i konsideronte përkthimet e Nolit të papranueshme për adhurim. Por cila ishte alternativa e Patrikanës për shqiptarët, për mbarëvajtjen shpirtërore të të cilëve ishte përgjegjëse përfaqe Zotit? Greqishtja bizantine në kishë, apo mësimi i detyruar në shkollat greke?

Sidoqoftë, këtu duhet të përpiqemi t’a rilexojmë historinë me parabindjen se ngarkesa emocionale që vjen nga opinionet e gjithë burimeve greke dhe nga shumë vlerësime të njëzëshme të burimeve shqiptare, është njësoj e pranishme. Pyetjet se, përse Patrikana shprehu pëlqimin për përkthimin e Dhjatës së Re shqip në vitet 1820 dhe më pas e ndaloi këtë përkthim, dhe se përse qeveria greke sponsorizoi botimin e fjalorit të parë të mirëfilltë të gjuhës shqipe në vitin 1904, mbas vdekjes së autorit (Kostandin Kristoforidhit), janë të nevojshme për të filluar një debat të ri, për të formuluar frazeologji të reja, të domosdoshme për një etikë të re. Përkthimet e Nolit janë pjesë e kësaj polemike, dhe ndoshta pika më e skajshme. Duke i thirrur arsyes, nga njëra anë duhet kuptuar fryma e kishës ortodokse tek raportet e tekstualitetit në adhurim, por nga ana tjetër duhet pranuar se ekziston nevoja e një rivlerësimi të marrëdhënieve shqiptaro-greke.             

Gjithsesi, shfaqja dhe mirëpritja e përkthimeve të para të Fan S. Nolit kishte rëndësi historike sepse ishin përkthimet e para liturgjike në gjuhën shqipe. Me to u arrit organizimi i kishave shqiptare në ShBA dhe pavarësia e kishës në Shqipëri nga kisha greke. Sidoqoftë, ndërsa stili mjeshtëror i Nolit mahniti njerëzit e letrave shqipe, nuancat teologjike i rrëshqitën vëmendjes së tyre.

Statusi i përkthimeve të para sot

Periudha e parë e përkthimeve të Fan S. Nolit pati më shumë dritë e më pak hije. Para përfundimit të kësaj pune në dukje të pamundur prifti 30-vjeçar iu kishte premtuar bashkatdhetarëve të tij se do t’iu dhuronte lutjet më të domosdoshme në shqipe. Tashmë atë e priste një fushë tjetër, përkthimi i letërsisë botërore, “për të cilën kombi ynë ka kaq nevojë”.

Një pyetje mbetet ende habitore për studiuesit e Nolit: si mundi ai të ishte kaq prodhimtar në periudhën më të ngjeshur të jetës së tij,1908-1914? Ai ishte student në Harvard për disa vjet, ku po përpiqej të përkryente anglishten, ishte prifti i parë në shërbim të mijëra shqiptarëve ortodoksë, ishte gazetar dhe veprimtar i papushuar gjatë gjithë këtaj periudhe gjashtëvjeçare. Sikur të mos ishin mjaft gjithë këto, ai duhet të përkthente vazhdimisht shërbesat dhe himnet e vështira bizantine. Siç duket, njerëz të tillë shenjohen për të kaluar nga të gjitha tundimet brendashqiptare, e për të ardhur tek ne të paprishur e të paplakur. Por ai nuk është trajtuar gjithmonë kështu. Kur përkthimet kishtare të Fan Nolit kishin zënë vend mirë dhe kisha ortodokse në Shqipëri ishte mëvetësuar, mjaft “patriotë” shqiptarë e quanin peshkopin e shqipes herë “të kuq”, e herë “me mjekër fallco”.

Periudha e parë përkthimore e Nolit në kishë i dha atij statusin e përhershëm në ortodoksi. Sa profetik ishte Mitrush Kuteli në vitin 1943, kur duke analizuar jetën dhe poezinë e Nolit u shpreh: “Imzot Theofani jo vetëm që krijoj veglën e parë që hapi rrugën drejt Autoqefalisë kishëtare, por edhe farkoj terminologjinë Shqipëtare për Kishën Orthodokse. Këto shqipërimet e tija janë edhe sot, e do të jenë për shumë kohë, librat e shërbimit të shenjtë të Kishës s’onë”.[5] Me të vërtetë edhe sot këto përkthime preferohen si alternativa e parë për përdorim në kishë. Këto libra janë baza nga ku do të nisen një ditë përkthyesit për të përmirësuar e plotësuar përkthimet kishtare në shqipe.

Përkthyesit e sotëm të pasazheve himnologjike duhet të kenë parasysh se përkthimet e periudhës së parë të Nolit janë më të përshtatshme për të cituar, sepse në këto botime himnet i qëndrojnë shumë më afër origjinalit, siç do të shohim në shkrimin përkatës mbi përkthimet e periudhës së dytë.[6] Është interesant fakti që një shtëpi botuese në Selanik, me fillimin e riorganizimit të jetës fetare të pasdiktaturës në Shqipëri, filloi rishtypjen e librave të periudhës së parë të Nolit, deri sa seria u ndal me botimin e librit të tretë, pikërisht sepse kryesia e kishës ortodokse në Shqipëri nuk u interesua për marrjen dhe shpërndarjen e këtyre librave. 

Por botimet e Selanikut janë një përjashtim, ose të paktën dëshmojnë potencialin e një debati të mundshëm prodhimtar midis dy zonave. Ende sot Greqia zyrtare nuk i ka ndryshuar termat ndaj Fan Nolit. Në të vetmen vepër historie mbi Kishën Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë në greqishte, përpunuar e ribotuar në vitin 1998, e cila përdoret si tekst mësimor në Universitetin e Selanikut, Noli kishtar vazhdon të figurojë atje me të njëjtat epitete përdorur nga kisha greke në vitet 20: “hyjtallës” e “aventurier”. Ndërsa cilësimi i parë është krejt shpërfolës, i dyti ndoshta qëndron, sepse pa aventura, sidomos kur këto shpirtërohen e kanalizohen në një qëllim të qashtër kombëtar e fetar, nuk mund të bëhet asgjë e mbarë në botën ballkanase. 

Le të përfundojmë duke kujtuar fillimet e periudhës së parë përkthimore të Nolit. Në një letër përgjigjeje drejtuar Thanas Tashkos, Noli justifikohet me të drejtë ndaj akuzave të Sotir Pecit mbas librit të parë: “.... kur të shtrohen punët le të vijnë theologët dhe filogogët ta ndreqin. Tani këtu n’Amerikë ku t’i gjenj unë?”[7] E pra kjo seri botimesh të vyera i jepej gramatologjisë shqipe si pikë nistore për një udhëtim të stërgjatë, ende të paqarkuar edhe mbas një shekulli.

(Koha Jonë, 17 shtator 2003)

I.                   Riorganizimi kishtar i mërgatës

(Periudha e dytë përkthimore: 1941 – 1952)[1]

Që nga viti 1914, kur Fan S. Noli botoi librin e fundit kishtar të periudhës së parë përkthimore, e gjer në vitet 40, kur u kthye tek përkthimet liturgjike, ai botoi 14 libra jokishtarë, kryesisht përkthime të letërsisë botërore. Mbas një jete të stuhishme kleriku gjashtëdhjetëvjeçar botoi në vitin 1941 librin Uratore, i pari vëllim i periudhës së dytë të përkthimeve kishtare me 600 faqe, në vitin 1947 Kremtoren, me 818 faqe, dhe në vitin 1952 vëllimin e fundit të periudhës së dytë, Triodi dhe Pesëdhjetorja, 396 faqe. Siç duket dhe nga shumica e titujve, ai e provoi shqipen kishtare në pikën më të lartë, duke na dhënë terma të shpenguar dhe jo të ngjizur shtirazi.

Nëpërmjet ribotimeve kishtare Noli tregoi se e kishte për dëshirë të ripërkthente edhe brenda shqipes, akoma dhe tituj të paradhënë nga vetë ai në vitet 10, të cilët do të përktheheshin ndryshe në shqipe mbas tridhjetë vjetësh, prapë në shqipe, e në të njëjtat vite do të konceptoheshin ndryshe tek përkthimet në anglishte. Një dukuri e ngjashme duket dhe në botimet e Nolit të historive të Skënderbeut, dy herë në shqipe e një herë në anglishte, kaq saqë iu jep shkas të interesuarve të vazhdojnë përbetimet e viteve 40... 

Përderisa “Plaku i Amerikës” u kthye në ShBA i zhgënjyer e i dështuar, me moshën e kaluar e me sëmundjet serioze, e shihte se atje do t’a kishte fundin; atje ku filloi. “Atje nisi atje mbaroj, etj...”, i pëlqente atij të aludonte me elegjinë e Bajram Currit. Kështu Nolit të pjekur në përvojë e në dije i duhej të rindërtonte të kaluarën e të ardhmen e tij përmes së tashmes: riorganizimit kishtar të mërgatës, krahas thellimit në studime që në vetvete kishte lënë përgjysmë. Noli do të ishte epiqendra e Nolit dhe për këtë s’kishte rrethana më të volitshme. Shënime autobiografike përvijohen këto vite, premtohen të tjera për vijim, e pështjellohen biografët me të tjera, e të tjera.

Vlen të lexojmë kushtimet në librat kishtarë të periudhës së dytë, tek të cilat përkufizohet një botë simbolike jetëshkrimore, e njeriut Theofan, por, sidomos, e Fan Nolit, ndryshe nga kushtimet në gjashtë librat e përkthimeve të para, të cilat mbikushtohen për kombëtarizimin e kushtuar të ortodoksisë shqiptare. I pari libër i periudhës së dytë, Uratore, është më përfaqësori i literaturës liturgjike ortodokse, i cili për nga përdorimi mund që quhet dhe priftërorja, sepse në praktikë është manuali i priftit. Sa e kishin ëndërruar këtë libër shqiplëçitësit e parë, priftërinjtë e martirizuar të Shqipërisë së paranolit... E kujt tjetër mund t’ia kushtonte Hirësia e Tij librin e shërbesave? “Të përnderçimit At Kristo Negovani, Dëshmorit të Kishës sonë Kombëtare, për kujtim të përjetmë!”. Kështu, detyrimi i parë iu blatohej pararendësve, etërve shqiptarë të parafjetur me shpresë ngjalljeje.

Kremtorja, libri më voluminoz i tij, ishte vepra që e mundoi më shumë Imzot Theofanin. Sa herë ishte penduar e vrarë shpirtërisht që punët e kishës e të kombit nuk e kishin lënë të bënte më shumë për nënën e tij të shumëmunduar. “Nënës së dashur Maria Stilian Noli, për kujtim të përjetmë!”. Peshkop Noli i blatonte kishës së saj veprën që e konsideroi si sfidën e gjithë krijimtarisë së tij (Të paktën kështu e tha). Pastaj ky është libri më i kënduar në kishën ortodokse; bashkëshorti i saj dhe ati i tij, Stiliani, ishte psalt. Kremtorja me festat e shënuara kishtare, të cilat i kujtonin ditët e bashkëkremtuara, gjatë fëmijërisë e djalërisë së hershme, me gjithë ato ndjenja të përziera.

Po kush ishte ai shpirt që i dha Theofanit farën e besës, me intuitë dhe jo me arsyetime? Atë besim të përfolur tek i cili u ngrit gjithë ajo jetë, me kaq dritëhije. Kush i pati thënë Theofanit të kundrojë qiellin, siç u kujtua e bëri në majë të urës së Gallatasë në Stamboll, tek ajo urë që ndan dy botë, i pangrënë e i pashok, t’i thërriste për ndihmë e ndërmjetim shenjtit dalëzotës të shqiptarëve, shën Gjergjit, dhe menjëherë të shfaqej atje At Athanasiadhis, ish profesori i tij në gjimnaz, që t’i ofrojë biletën për Athinë? Kush ishte ajo që e mësoi të agjërojë, ndonjëherë për ditë të tëra, që i fali çaste prej asketi, shumë para se të jepte premtimet murgjërore në manastirin rus, të cilat nuk i ruajti? Pra, kush e meritonte librin e kreshmëve të mëdha dhe të Ngjalljes? “Gjyshes së dashur Sumba Gjerq Noli, për kujtim të përjetmë” (Triodi dhe Pesëdhjetorja).

Në fund të fundit, tek gjyshja Fan Noli figuronte vetëm si Theofan Mavromati, qytetar i gjeografisë së perënduar greko-romake, madje atëherë kur dinte vetëm një gjuhë, kur çdo ndjenjë duhej të lektizohej vetëm në një formë tmerrësisht të ëmbël toskërishteje, e cila mbeti atje, në Thrakë, e paregjistruar plotësisht në trurin e tij, në luftë me greqishten e ndërlikimet e saj tekstuale që po vizatoheshin në mendjen e shpërndarë fëminore. Sikur të mos mjaftonte drejtshkrimi historik dhe sintaksa qiellore e katharevusës, që vinte ndesh me gjyshen e shenjtëruar pa shkronja, i kujtohej tek pikonin në kujtesën e tij mësimet e para të simiografisë bizantine: “oligon, petasti, kentimata, kentima, ipsili”, e pastaj kokëposhtë: “apostrofos, iporoi, elafron, hamili...”. Ndryshe nga përkthimet në vetvete, ku është bërë një kompromis kulturor në përzgjedhje e përshtatje, tek kushtimet e librave, pothuaj tek të gjitha, Noli doli nga ritualiteti kulturor i fisit; në këtë rast, emrat e të atit e të gjyshit i shtoi përbri nënës dhe gjyshes.

Personalizimi i kanonit

Peshkop Noli kishte dy arsye për të ripërkthyer e ribotuar tekstet liturgjike në shqipe. Së pari, kanoni i adhurimit nuk ishte plotësuar, për arsye se shumë shërbesa nuk ishin përkthyer gjatë periudhës së parë. Gjashtë librat e periudhës së parë, 1908-1914, janë përfshirë në këto botime të dyta, por të ripërkthyera, dhe sasia e tre vëllimeve të periudhës së dytë është pothuaj dyfishuar nga ajo e para. Së dyti, ai deshte t’a përkthente meshën sipas ideologjisë së tij, gjë që nuk ishte e mundur gjatë viteve të hershme të periudhës së parë përkthimore si prift i ri. Atëherë ai përkthente për të pajisur lëvizjen për autoqefali me librat e munguar, gjë që e lidhte priftin e saposhuguruar, nën omoforin e peshkopatit rus, me ideologjitë ekzistuese tekstuale te kishës ortodokse, dhe sidomos asaj greke, e cila ishte, zyrtarisht, përgjegjëse për shqiptarët.

Por tashmë ai ishte politikisht i pavarur, kishërisht po ashtu, dhe pozita e tij në komunitetin shqiptar në Amerikë ishte fuqizuar, sidomos mbas pushtimit të Shqipërisë nga Italia. “Mjekra fallco” nuk dëgjohej më, jo sepse ai kishte vite që e kishte rruajtur, por se tërheqja nga politika dhe të marrurit me studime ia kishte ndryshuar profilin e mëparshëm, disi të pakuptueshëm për besëmirët dyshues ortodoksë. Pajtimi me Faik Konicën ia kishte rivijuar përmasat. Për më tepër, në vitet 40 Fan Noli kishte të njëjtin autoritet në letrat shqipe sa ç’kishte Kristoforidhi gjatë viteve kur Noli po botonte librat e tij të parë. Hija e Kristoforidhit, me puritanizmën sunduese tek përkthimet biblike, dhe fantazma e patrikut të Stambollit me disa peshkopë shqiptaro-grekë që e kërcënonin në kor, që nganjëherë i fanepseshin si një qenie me dy krerë – krejt absurde për bindjet e tij afatgjata- ishin mërguar nga faqja e imzot Theofanit.

Por çfarë ndryshimesh sollën këto përkthime, të cilat u lëruan në vite paqeje për Nolin? Në qoftë se japim një gjykim përmbledhës, mund të themi se këtë herë kemi dy ndryshime të mëdha në punën përkthimore të Nolit meshar. Së pari, himnet janë përkthyer në mënyrë të lirë, duke arrirë kësisoj një përshtatje të përkryer muzikore tek teksti i përkthyer, brenda gjinive muzikore bizantine, gjë që nuk ekziston tek përkthimet e periudhës së parë. Cilido psalt sot, qoftë dhe me njohuri mesatare në muzikën kishtare, e ka shumë të lehtë t’i këndojë këto tekste, e të imitojë të gjitha ngjyrimet e melodive bizantine. Kjo ideologji i bën këto përkthime të vetëvendosen mbi një truall të përhershëm muzikologjik. Nga gjithë kërkimet që kemi bërë mbi përkthimet e vona liturgjike në gjuhë të tjera, nuk kemi gjetur tekste më muzikore si këto të periudhës së dytë shqip të Fan Nolit.

Ndërsa në përkthimet e para, përsërisim, synimi pat qenë kultivimi i tekstit dhe jo përshtatja muzikore. Kjo është arsyeja që ato tekste nuk u përshtatën suksesshëm në shqipe, për t’i dhënë përparësi tekstualitetit si mjet i fuqishëm ortodoksie, por dhe si mjet i kombëtarizimit të kishës.

Por Noli nuk ishte i kënaqur vetëm me një përkthim thjesht të lirë, me përparësi në muzikalitetin e gjuhës së përkthyer. Në fakt, kjo është një metodë jokishtare në përkthimet liturgjike. Sikur të mos mjaftonte kjo, dhe këtu vijmë tek arsyeja e dytë, nga njëra anë peshkopi përktheu shërbesat që plotësonin kanonin liturgjik në shqipe (kanonin e konceptuar prej tij), por nga ana tjetër ai i shkurtoi shërbesat duke hequr disa nga uratat që lexon prifti dhe duke shkurtuar shumë fraza dhe vargje nga himnet origjinale.   

Përse i shkurtoi Noli himnet dhe shërbesat në përkthimet e dyta? Përderisa ai vuri muzikën si të parë në përkthim, ishte e kuptueshme që në disa himne, detyrimisht, përkthyesi do të sakrifikonte vargjet (herë-herë duke i tjetërsuar ato) për hir të të kënduarit, por megjithatë kjo nuk mund të shpjegojë gjithë ndryshimet. Tek uratat priftërore nuk ekziston asnjë lidhje me muzikën, përderisa ato janë thjesht recitime; por Noli edhe atje ka vënë dorë.    

Tek Uratorja ai e justifikon këtë përzgjedhje duke thënë se, “Disa prej Uratave janë shkurtuar, dhe disa këndime janë lënë jashtë jo vetëm për të kursyer harxhet, po më tepër nga shkaku që ato figurojnë vetëm në librat, edhe kurrë nukë këndohen.” (Parathënia e Uratores). Kjo është e vërtetë për disa nga uratat, por jo për të gjitha lutjet që ai shkurtoi e nuk përfshiu fare në kanonin e tij liturgjik.

Supriza më e madhe e këtyre botimeve është se nuk kemi ndonjë ndryshim të dukshëm në stilin e gjuhës a në terminologjinë liturgjike. Kjo është shumë habitëse sepse mbas një qëndrimi disavjeçar në Shqipëri, e mbas një pune të madhe tekstuale me shqipen, për pothuaj dy dhjetëvjeçarë, Fan Noli duket se nuk është i prirur të pajtohet me ecurinë e një gjuhe drejt njësimit. Ndryshimet midis dy periudhave janë nuancore e jo stilore. Ideologjia planifikuese e Nolit – më shumë letrar e më pak gjuhëtar- në gjuhë, nuk e kapërceu cakun e një toskërishteje “romane”. Nëse përqasojmë gjuhën e Nolit të viteve 50 me atë të botimeve të atyre viteve në atdhe, duket sikur i ndan një shekull i tërë në vite. 

Ndërsa nga këndvështrimi teologjik këto përkthime të dyta dëshmojnë se mendja gjithmonë e zënë e Nolit nuk u vra kurrë për adhurimin dhe tekstualitetin ortodoks, për vetë faktin se një përsiatje e tillë kushtëzonte një lidhje të përhershme të mendimeve të përkthyesit me fenë, dhe, sidomos, një thellim teologjik, profesional. Por është për të admiruar se Noli punoi fort, dhe kurrë nuk ishte i kënaqur nga puna e tij e mëparshme. Madje dhe pasazhet biblike janë ripërkthyer tek botimet e dyta, gjë që dëshmon një punë shumë të madhe dhe të gjatë, e cila nuk ishte kaq e domosdoshme. Shpifja më e madhe që i kanë bërë shqiptarët Nolit ishte kur i thanë “dembel”.

Paralele ideologjike midis dy periudhave

Tek përkthimet e periudhës së dytë shpaloset ideologjia politike e Fan Nolit, si kishar i diasporës. Përderisa Noli nuk ishte teolog, vizioni i tij për të ardhmen e ortodoksisë në Amerikën e Veriut përcaktohej thjesht në një perspektivë ideologjike. Kryesore ishin çështjet e gjuhës adhurimore, siç do të shikojmë më poshtë tek shkrimi mbi përkthimet liturgjike të Nolit në anglishte, dhe ato të politikës së juridiksioneve kishtare etnike në ShBA, që kishin lidhje me statusin e tij të gjysmëpranuar në Amerikë. Mendimi i Nolit gjatë këtyre përkthimeve nuk përmbante debate teologjike. Por mesha është pjesë e pandarë e teologjisë ortodokse. Mitropoliti Theofan besonte se kisha ortodokse në Perëndim do të rivlerësonte traditën lindore adhuruese dhe do të bënte ndryshime, për sa i përket zgjatjes dhe strukturës së shërbesave e himneve, për t’u përshtatur në botën e re. Por kjo nuk ndodhi, ose, të paktën, nuk u sanksionua. 

A ishin këto përkthime për përdorim në kishat shqiptare të Amerikës, apo paraqiteshin me një perspektivë tejamerikane, edhe për kishën ortodokse në Shqipëri? Edhe vetë Noli do t’a kishte të vështirë t’i përgjigjej kësaj pyetjeje, sepse referencat përkujtimore të peshkopit meshtar tek kjo periudhë përkthimore nuk janë të njëtrajtshme. Tek periudha e parë ne lexojmë “Për Kryepeshkopin tonë aksh”, gjë që i jep librit një përdorim tej juridiksionit të tij kishtar, e çon tek të gjitha peshkopatat shqiptare dhe e shtrin tej ditëve të Nolit ëndërrimtar.

Por kjo nuk është e vërtetë për përkthimet e dyta. Tek këto botime lexojmë, “Për Kryepeshkopin tonë aksh”, atje ku peshkopi vendor duhet të përkujtohet, por ka pika të tjera ku përdoruesi i librit shtanget: “Theofanit, fort të përnderçimit edhe të lumturit Mitropolit të kryekishëve të shenjta të Durësit e të Bostonit, kryetarit edhe eksarkut të Shën Ilirisë, përfalësit të Shën Gjergjit edhe Ungjillorit të Shqiptarëve, atit e kryepriftit tonë, për shumë vjet, për shumë vjet, për shumë vjet!” (Uratore, f. 192). Këtu është vështirë të fshihet përshtypja se vetëm një ithtar i Nolit do të guxonte të vargëzonte gjëra të tilla për të.

Nga dëshmia e mësipërme del se peshkop Noli përdor emrin e tij si titull të kryepeshkopit të Shqipërisë, kur përmend Durrësin, fronin e tij të braktisur pa kthim (nëntor 1923-dhjetor 1924), duke e vendosur veten mbi gjithë peshkopët shqiptarë të asaj kohe. Ai shkelte kësisoj veç etiketës kishtare edhe kanonet përkatëse mbi peshkopatin e dhënë ortodoks, përderisa kisha mëmë asokohe, në vitin 1941, kishte një ekzistencë plotësisht kanonike në Shqipëri. Vetëcilësimet e tjera të mbetura te ky libër, nuk mund të vërtiten vetëm me terma brenda vetënjohjes, a tjetërnjohjes së Fan S. Nolit.

Veç kësaj, tek Uratorja Noli na jep rastin të vazhdojmë të habitemi. Peshkopi përktheu në këtë vëllim shërbesën e Miros së Shenjtë, celebruar nga Patriku. Përse e shtoi ai këtë shërbesë në kanonin e meshës shqiptare? Shqipëria nuk ka patrik dhe miroja i jepej, siç i jepet edhe sot, KOASh-it nga Patrikana Ekumenike, ose gjatë regjimit komunist, në disa raste nga Patrikana e Rusisë. A nuk vjen ndesh renditja e kësaj shërbese me kanonin shqiptar liturgjik, por dhe me vetë parathënien e Uratores, ku Noli, siç thamë më sipër, përpiqet të heqë dhe të shkurtojë nga origjinali, “për të kursyer harxhet, por më tepër nga shkaku që ato figurojnë vetëm në librat dhe kurrë nukë këndohen”? Kush është patriku i vërtetë i Uratores?

Gjëra të ngjashme vërehen dhe tek shërbesa “Doksollogjia e Flamurit”, e cila u rendit në fund të Kremtores, ku ideologjizimi jo vetëm që nuk largohet, por kalon përmes ngushtësisë së vetvetes, duke e personalizuar tekstualitetin adhurimor: “Kryepeshkopit tonë Theofan dhuroji, o Zot, jetë, paqe dhe ditë të gjata, që të lëçitë Ungjillin e së vërtetës sate, dhe ta udhëheqë popullin në udhën e dritës, dhe ruaje për shumë vjet” (Kremtore, 1947, f. 770). Peshkopi ortodoks nuk e sheh veten si at shpirtëror të mërgatës ortodokse, por si etnark të vetëkurorëzuar për “udhëheqjen e popullit”. Një shërbesë e tillë është kaq personalizuese, saqë nuk mund të zëvendësojë karakterin kombëtarizues të përkthimeve të para, edhe pse atje nuk ekziston asnjë shërbesë dhoksologjie për të kremtet kombëtare.

Duke vëzhguar gjithë këto dukuri të shumëkuptimta, në qoftë se krahasojmë dy periudhat përkthimore të Fan S. Nolit në shqipe, mund të themi se të parat vijnë nga një prift që i lëron e i blaton si lutje në kishë, ndërsa të dytat vijnë nga një prelat që i koncepton dhe i këndon për vete. Por prapë, edhe personalizimi i kanonit liturgjik sipas nevojave, shijes e ideologjisë së prelatit, nuk mund të shpjegojë paradoksin e përkthimeve të periudhës së dytë. Lajthimi ynë është se nuk e pranojmë paradoksin si çast lajthitjeje për çdo njeri.

Heshtja e receptimit

Përkthimet e dyta lindën, u rritën e u plakën në heshtje. Për shembull, në vitin 1943, kur Mitrush Kuteli portretizon Nolin, në titujt e botimeve kishtare të Nolit nuk jepet Uratorja, e cila kishte dy vjet që ishte botuar, por siç duket nuk ishte marrë vesh. E njëjta gjë vihet re dhe në reagimet e kishës ortodokse në Shqipëri, e cila nuk i njohu këto libra për përdorim në adhurim. Edhe sot ato përdoren në rast se diçka mungon nga përkthimet e para ose në rast se fizikisht librat e parë janë shteruar, përderisa nga cilësia dhe përmasat fizike librat e dytë janë më të parashikuar.

Përkthimet e para ishin pritur me bujë, në kohën e tyre, për arsye të lidhjes historike me lëvizjen për pavarësi. Që të merrte trajtë të plotë kjo pavarësi duhet të realizohej një mëvetësim dykrenor, politik e fetar, sidomos për ortodoksët. Periudha e dytë nuk kishte ndonjë rëndësi historike përveçse për të plotësuar disa nevoja liturgjike e pastorale. Për më tepër ishte më e vështirë për t’i bërë këto vepra të njohura për arsye të luftës dhe sidomos të pasluftës.

Por edhe përkthimet e para të Nolit të cilat janë më “ortodokse”, nuk u trajtuan me bindjen se ishin plotësisht të përshtatshme, por se ishin të vetmet ekzistuese në këtë gjini. Pa këtë bindje nuk mund të pranohen vlerësimet e atëhershme nga personalitetet shqiptare.

Në statutin e vitit 1922 thuhet: “Librat Shqipe kishëtare që janë përdorur gjer më sot do të përdoret prapë gier sa të trajtohet nga Sinodhi Epishkopal i cili do të vendosë për vazhdimin e përdorimit të tyre” (Nyja xiii). Gjithashtu edhe statuti i vitit 1929: “Librat e Kishës që janë përkthyer do të këqyren prej Sinodhit, i cili e ka për detyrë të kujdeset sa më shpejt për përkthimin dhe botimin e atyne librave të Kishës që mungojnë” (Kaptina II, Art. 8).

Megjithë këtë shqetësim dhe mospranim në dukje nga kleri i lartë shqiptar, e vetmja vepër nga premtimet e statutit të vitit 1929 ishte rishikimi dhe ribotimi i librit të shërbesave, përkthyer e botuar dikur nga vetë Noli. Fatkeqësisht, as ai sinod e as të tjerët që vijuan gjer më sot, nuk mundën t’a pasurojnë literaturën adhurimore ortodokse me diçka tej Nolit, dhe madje as mundën t’i rishikojnë dhe t’i rishtypin të gjitha librat e Nolit. Me paaftësinë e tyre kishtarët shqiptarë i dhanë dhe po i shtojnë përkthyesit të madh një status të pamohueshëm në Kishën Ortodokse. Gjithsesi, mungesat në libra, krahas problemeve të tjera, e mbajnë kishën autoqefale shqiptare larg plotësimit të tipareve të plota vendore, disa prej të cilëve u bënë realitet vetëm nëpërmjet punës vigane të Fan Nolit. 

Nëntë vëllimet e përkthimeve kishtare të Fan S. Nolit në shqipe, të cilët iu shtuan gurit të Kostandin Kristoforidhit, janë blatorja e gramatologjisë sonë kishtare. Noli pret nga kishtarët e sotëm atë që pati propozuar para se të niste punën përkthimore: teologë e filologë shqiptarë të thirren për një punë të përbashkët, për të ideuar e plotësuar kanonin adhurimor të ortodoksisë shqiptare. 

(Koha Jonë 21 shtator 2003)

I.                   Sfida e amerikanizimit të Peshkopatës Shqiptare                                                   

            (Përkthimet në anglishte: 1949-1964)[1]

Kur peshkop Noli u kthye nga Evropa dhe u “riatdhesua” në ShBA, në fillim të viteve 30, ai konstatoi se shqipja nuk ishte më gjuha e parë e komunitetit shqiptaro-amerikan. Nuk dimë se deri në çfarë mase ishe parashikuar kjo nga Noli i paraluftës. Bijtë e bijat e mërgimtarëve që ishin rritur e po martoheshin, më shumë me amerikanë e më pak me shqiptarë, nuk e kuptonin më gjuhën e adhurimit, shqipen e lëruar në kishë njëherë e një kohë nga vetë Noli. Asokohe gjithë gjuhët kishtare të ortodoksëve në ShBA ishin të huaja, sepse përçonin traditat e komuniteteve etnike ortodokse, të zhytur kush më shumë e kush më pak në moçalin e nacionalizmit gjuhësor.

I prirë për vegime imzot Theofani ëndërroi “kishën ortodokse amerikane të ardhmërisë, e cila do të bashkojë gjithë grupet ortodokse, dhe do t’i aftësojë ata të përmbushin misionin e tyre ugjillëzues në Shtetet e Bashkuara të Amerikës” (kushtimi tek Three Liturgies of the Eastern Orthodox Church). Kjo kishë e së ardhmes, ashtu si dikur në Shqipëri, kishte nevojë për libra. Ndërsa peshkopët e tjerë ortodoksë ishin të varur nga sinode të ndryshme (kanonike, gjysmëkanonike e jokanonike), Noli ishte i pavarur dhe e kishte të lehtë të shquante, të vendoste e të vepronte.

Mallkimet ndaj gjuhës shqipe në të kaluarën dhe asimilimi i pritshëm i shqiptarëve në Amerikë në të tashmen, kishin të njëjtin çmim në vizionin e ri politik, përsëri nëpërmjet përkthimit. Noli botoi dymbëdhjetë libra kishtarë në anglishte (1949-1964), më shumë sesa në shqip, dhe u bë kësisoj një nga nismësit e ortodoksisë amerikane. Por vepra e tij nuk mund të analizohet si puna e një teologu ortodoks, sesa si ajo e klerikut të krishterë erudit, e politikanit ideolog, udhëheqësit mendjehapur të Kishës. Për më tepër, mbas një jete të trazuar në politikë e në mërgim për Shqipërinë, Fan Noli pa atdhe lufton për të bërë paqe me veten dhe grigjën e tij, në Amerikë.

Kështu, ndërsa përkthimet kishtare shqip ishin “një kthesë në historinë e Rilindjes shqiptare” (Faik Konica), përkthimet kishtare në anglishte u bënë kthesa e madhe në jetën e Fan S. Nolit! Për njerëz si Noli është e pazakontë të kanalizojnë ideologjinë e tyre nga ngushtësisht kombëtare në një mënyrë të menduari gjithënjerëzor, duke marrë vendime krejt të ndryshme nga ato të gjithë jetës dhe veprës së mëparshme.

Tjetërsia e Nolit nuk gjendet tek të qenurit amerikan, sesa tek amerikanizuesi i peshkopatës shqiptare. Le të kujtojmë këtu se kleri grek në ShBA po përpiqej të ruante gjuhën greke në adhurim dhe në arsim, duke i kthyer kishat në vatra kombëtare, e disa herë nacionaliste, ndërsa ideologu i nacionalizmit shqiptar, Fan Noli, përkthyesi i parë i librave kishtarë në shqip, u “shpërfytyrua” e vendosi të përdorë anglishten në meshë. “Në qoftë se duam të mbajmë brezin e ri në kishë, tha ai në anglishte, duhet të marrim vendime të dhimbshme dhe të përdorim vetëm anglisht në shërbesat tona” (1956).[2] Gjithsesi, lexuesit shqiptarë kanë të drejtë të shtrojnë një ditë pyetjen se deri ku u negociua/sakrifikua kombëtaria e Peshkopatës nëpërmjet një amerikanizimi të tillë. 

Amerikanizim  për shqiptarinë?

Si i diplomuar në Harvard në vitin 1912 Noli ishte shumë i shpenguar në përdorimin e anglishtes, pavarësisht se e mësoi atë në një moshë të pjekur. Anglishtja ishte gjuha që ai përdori më shumë gjatë gjithë jetës. Por gjatë studimeve në universitet, si dhe para e mbas tyre, Noli nuk pati rast t’i përkushtohej plotësisht kësaj gjuhe, përderisa në të njëjtën kohë shkruante, fliste, predikonte dhe mendonte shqip dhe jo vetëm.

Nga ana tjetër të gjithë dimë se sa shumëgjuhësh e sa i talentuar ishte Fan Noli. Por kjo nuk do të thonë se gjuhëdhuntia e Nolit nuk kishte caqe dhe se ai kishte arritur në anglisht suksesin e greqishtes. Bashkëpunëtorë të Nolit kanë pëshkruar se sa kompakte ishte anglishtja e tij.[3] Për shtrirje të kësaj mund të përmendim dhe theksin e Nolit në anglishte. Referencat e shtypit të hershëm shqiptaro-amerikan se Fan Noli e fliste anglishten “me akcent amerikan”, vijnë nga emigrantë me njohuri të pjesshme në anglisht. Kasetat me zërin e Nolit sjellin një anglishte me një theks të huaj, më të huaj se mesatarja e emigrantëve të sotëm shqiptarë, një tingëllimë si midis shqipes dhe greqishtes, gjë që është e natyrshme për brezat e pararsimuar për shumë vjet në shkollat greke. Por zëri është i kthjellët, muzikor, një anglishte e rrjedhshme, e thjeshtë në fjalorin e përzgjedhur, një e folme jokishtare, ndryshe nga shqipja kulturore e Nolit.

Pra, Noli ishte dhe mbeti emigrant por i një shtrese të lartë, nga ata mërgues që e ndërtojnë varrin atje ku përikin. Me këtë këndvëshrim, le t’a përfytyrojmë tani Nolin si mësues të brezit të ri shqiptaro-amerikan nëpërmjet anglishtes, gjuhës së parë të tyre. Përvoja e përkthimeve anglisht ishte një shtrirje e dhuntisë së përkthyesit të madh, i cili ishte dhe mësues i lindur.

Krahas amerikanizimit të kishës, si lëvizje kishtare e politike, peshkopi i gjithëmësuar vinte në kontakt të ngushtë me brezat e rinj, amerikanët shqipfolës, me të cilët ndihej më lirshëm, me çiltërsinë dhe shpengimin e tyre në sjellje e në gjuhë, me mënyrat amerikane, larg brezave të vjetër të ardhur nga atdheu, të cilët mbartnin të ngurtësuara mendësitë e tekat e tyre. Të rinjtë nguliteshin dhe mbeteshin tek hiret e Nolit, tek hiri kryepriftëror, por dhe tek mirësia e dituria e tij. Ata nuk vërenin ngyrën e lëkurës së vrarë të Nolit, ecjen duke u lëkundur e mënyrat e pandryshuara të të ngrënit. Përkundrazi, këto detaje bëheshin pjesë e asaj që ishte tmerrësisht interesante, gjë që për brezin moshatar ishte pika e rrekjes për t’a cilësuar.

Përkthimet anglisht kushtëzonin përgatitjen e koreve me të rinj anglishtfolës, shtrirjen e gjuhës angleze nga amvoni në katekizëm e grupime të tjera; po krijohej, pra, për peshkopin dijetar, një auditor i qëndrueshëm anglisht.

A e teproi Noli, apo a e mbajti fjalën, kur tha “vetëm anglisht”? E parë nga jashtë një reformë e tillë të kujton hebrenjtë, mijëra vjet të shkuara, të cilët përkthyen Biblën në greqishtje për nevojat e tyre të diasporës. Pavarësisht se si rrodhi gjuha e huaj dhe përqindjet e saj në kishat shqiptare, ky qëndrim mund të trajtohet si një nga hiperbolat noliane. Por kjo e ka justifikimin edhe tek ankthi i hierarkut përsa i përket statusit të tij peshkopal. Peshkop Theofani nuk njihej nga kisha greke në ShBA gjë që zyrtarisht pengonte edhe njohjen nga kishat e tjera ortodokse. Por përdorimi i anglishtes e afronte peshkopin tonë me kishën ruse, e cila asokohe po stimulonte themelimin e një kishe ortodokse amerikane që po ecte drejt vetëpërcaktimit.

Veç kultivimit dhe përdorimit të anglishtes në shërbesa Noli kishte dhe zona të tjera përpuqjeje me rusët. Vizioni rus për kishën amerikane kushtëzonte anglishten, por me një sfond kulturor sllav, të shprehur dukshëm në tipikonin adhurimor dhe muzikën kishtare. Kjo përkonte dhe me shijen personale të Nolit, paçka se modelet sllave nuk kishin lidhje me sfondin kulturor të shqiptarëve, të cilët i përkisnin traditës bizantine. Noli e dorëzoi dyfish traditën shqiptare të mërgimtarëve.

Dashuria ruse: bashkëvuajtës me Berliozin

Imzot Noli rrëfen në pleqëri dashurinë e hershme për muzikën kishtare ruse, tek e cila u mbështet për të reformuar muzikën kishtare të mërgatës së Amerikës: “Kompozitori i famshëm frëng, Hector Berlioz, i cili po ndiqte një shërbesë në kishëzën perandorake të Shën Petërburgut, u prek kaq shumë nga muzika kishtare saqë u shkreh në lotime dhe nuk mundte të kompozonte për orë të tëra mbas kësaj ndodhie. Unë pata të njëjtin emocion në vitin 1907, kur për herë të parë dëgjova himnet e meshës në katedralen ruse të Nju Jorkut. Qysh atëherë kam ëndërruar t’a transmetoj këtë muzikë të mrekulluar e të hirshme. E kam përqafuar e përhapur këtë art në kishat e mia këtu dhe në Shqipëri.” (Eastern Orthodox Hymnal, parathënie). Pra, përkthimet e Nolit në anglishte u përshtatën në muzikën e kompozitorëve rusë, me tipare të tipikonit sllav, larg traditës shqiptare bizantine.

Nga puna e tij përkthimore duket se peshkop Noli kishte vizionin e një përkthimi e përdorimi “perëndimor” të meshës ortodokse lindore dhe një përshtatje në muzikë bizantine e teksteve të përkthyer në anglishte do t’a “orientalizonte” punën e tij. Ai u përpoq të krijojë një traditë të re për kishat e tij afër sfondit rus, por kjo qe një mënyrë artificiale mitngjizjeje, sepse shqiptarët nuk kishin lidhje emocionale a kulturore me botën ruse, përveç asaj shpirtërore-politike në fillimet e kishave shqiptare në ShBA.

Prapëseprapë lidhje të tilla ishin dhe janë të domosdoshme për mbarëvajtjen e çështjes shqiptare, por kjo nuk është e thënë të kushtëzojë zëvendësimin e trashëgimisë bizantine të ortodoksëve shqiptarë. Një tregues i ndërsjelltë ndodhet sot në mërgatën e Kanadasë. Peshkopata e këtushme, pasardhëse e të njëjtin peshkopat rus, e cila përdor si gjuhë zyrtare anglishten dhe ka një sfond rus, u ka dhënë kishave tona në praktikën e adhurimit veç shqipes edhe një “status bizantin”, gjë që mund të ruhej edhe në kishat shqiptare të ShBA-së si pjesë e një trashëgimie vendore.

Por duhet të pranojmë se Noli ushqente emocione të forta admirimi për muzikën e traditën ruse dhe veç përzgjedhjes ideologjike kemi këtu dhe një vendosje të shijes së tij mbi traditën e grigjës, gjë që mund të kuptohet duke vërejtur të njëjtin fenomen në disa aspekte të jetës kishtare në Shqipërinë e sotme. Në rastin e Nolit mund të debatohet duke kujtuar rrymat dhe dyzimet ideore të asaj kohe, kur kishat ortodokse nuk dinin se çfarë të ardhme do të kishin në Amerikën e Veriut. Shumë kisha greke, për shembull, pranuan koret e përzier dhe përdorimin e organos, siç ekziston edhe sot në shumë famulli greke në ShBA. Por në rastin e Nolit, dihet mirë se ai deshi të distancohej sa më shumë nga tradita bizantine, që në atë kohë shihej si paragog i Greqisë.

Peshkop Theofani nuk mundi t’a bënte këtë me përkthimet shqipe, të cilat i kishte përshtatur në muzikë bizantine. Siç dihet Noli solli në Shqipëri një kor rus gjatë periudhës së kryeministrisë së tij, dhe në përgjithësi u përpoq të reformonte muzikën kishtare edhe në atdhe. Ndoshta këtë fakt ka parasysh Noli kur thotë se e ka përhapur muzikën ruse dhe në Shqipëri. Kjo kuptohet natyrisht si një nuancim i traditës vendore, ashtu siç pasqyrohet edhe sot në Tiranë, si pasojë e një përzgjedhjeje, me dallimin, veçse, se nuancimet e së kaluarës nuk mund të çohen në banalizim të muzikës kishtare. Por ky traditizim në muzikën adhurimore të vendit nuk përjashton mundësinë e një qëndrese, a të një rifreskimi në kohë, përmes trashëgimisë shqiptare; me përçorë vendorë.

Duke u përsiatur përmes ideologjisë përkthimore të Nolit prisnim që me përkthimet e dyta në vitet 40 peshkopi rusdashës t’a ndryshonte qëndrimin përsa i përket përshtatjes muzikore. Përse përkthimet e dyta, të cilat u bashkëkrijuan me ato në anglishte, nuk u melodizuan në muzikën ruse? Por në qoftë se e bënte këtë, Noli do të hapte luftë me brezin e vjetër të kishave, të cilët ishin lindur në Shqipëri, nga ku kishin sjellë që andej një intuitë adhurimore “bizantine”. Pastaj kjo muzikë është shumë afër këngëve tona, dhe dihet se kisha shqiptare ka pasur një sfond solid të traditës bizantine, qysh kur s’mbahet mend. Eqrem Çabej, prej më të spikaturve në historinë tonë kulturore, ishte njëri nga ata që vuri re këtë lidhje kulturore të muzikës kishtare bizantine me atë tradicionale në Shqipëri.[4]

Shembuj përqasjeje, shqip dhe anglisht

Megjithëse librat e parë anglisht u botuan në të njëjtën kohë me ata të periudhës së dytë shqip, ideologjia, kanoni dhe receptimi i tyre janë kaq ndryshe, saqë të krijojnë përshtypjen e Nolit “tjetër”. Veç muzikës ruse që përmendëm më sipër, edhe tipare të tjera të bëjnë të ndihesh sikur ke të bësh me një përkthyes tjetër. Kjo është pjesë e njohjes së Nolit, përderisa, siç thamë më sipër, e njëjta vërejtje ekziston edhe në ribotime të veprës së tij historike e letrare.

Ndërsa përkthimet shqip janë më të fuqishme në gjuhën shprehëse, përkthimet anglisht janë më të sakta në përkthimin e termave liturgjikë. Shembulli më përfaqësor është ai i përkthimit të termit pnevma (shpirt, frymë), të cilin në shqipe Noli e përktheu mendje ndërsa në anglishte spirit.  Duke përkthyer termin pnevma me mendje, Fan Noli e ka vështirësuar debatin në këtë pikë të fondit terminologjik të shqipes. Tek botimi dygjuhësor, Liturgy and Catechism... (f. 60), shqip dhe anglisht, gjejmë dy termat të “puqen” fizikisht në një faqe, por jo në përkthim: mendje në shqipe, spirit në anglishte. Përse? A nuk është i njëjti përkthyes? Pret dikush të lexojë shpirt a frymë në shqipe, dhe jo mendje. Përderisa Noli e përjetonte shqipen si një ngjarje kulturore të vazhdueshme, a mos kishte në mendje shprehjen shqipe, i varfër nga mendja? Sepse vargu i Mattheut (5:3), “lum të varfërit në shpirt”, me shqipen kulturore të Nolit edhe mund të tolerohet si “lum të varfërit në mendje”. Gjithsesi, termi grek është ptohos, e jo nus dhe pika të tjera përkthimore të të njëjtit term e nxjerrin Nolin të papërkthyeshëm. 

Përkthimet më të sakta në anglishte e kanë zanafillën e saktësisë tek meshari i përkthyeses së mirënjohur Isabel Hapgood. Libri i saj i shërbesave, përkthyer e ribotuar disa herë në anglishte, ishte trualli ku Noli themeloi përkthimet e tij kishtare, deri në atë masë sa liturgjistë të mirëfilltë akademikë e konsiderojnë Nolin si “kopjues” të saj.[5] Për ata që nuk njohin punën e tij në shqipe jepet një përshtypje krejt tjetër për punën e tij përkthimore.

Por edhe në shqipe ekzistonte një terminologji e trashëguar dhe e pasuruar nga Kostandin Kristoforidhi. Jo gjithmonë Noli e ruajti saktësinë e filologut pararendës. Për shembull tek Besorja shprehja to ek tou patros ekporevomenon përkthehet nga Noli që dërgohet prej Atit, ndërsa tek përkthimi biblik i Kristoforidhit kjo përkthehet në mënyrë më të saktë, që del prej Atit, siç është pranuar dhe nga KOASh-i në vitet 30.[6] Por në anglishte tek kjo pikë Noli ruan përkthimin e Hapgood, who proceedeth from the Father, gjë që është e saktë. Përse kaq kontradiktor në shqipe atëherë?

Siç del nga këta dy shembuj qëmtues, përkthimet anglisht do të na ndihmojnë për të studiuar Nolin meshar në shqipe, ose më mirë, për të mos nxjerrë përfundime të lehta. Por debati përkthimor mbi Nolin nuk është e thënë se do të gjejë zgjidhje vetëm me këtë.

Kanoni kishtar në anglishte

Ndërsa përkthimet shqip janë vetëm liturgjike, ato në anglisht ndryshojnë, prandaj dhe për më lehtë po i përmend këtu ato botime si “kishtare”. Peshkop Noli nuk botoi Kremtore, Triod a Pesëdhjetore në anglishte, siç bëri në shqipe, por ama ai përktheu Dhjatën e Re dhe Psalmët në anglishte, të cilat nuk i përktheu në shqipe, pavarësisht se në shqipe ishte më e nevojshme për t’a kryer. Siç duket, lidhja frymore e Nolit me Kristoforidhin ishte e çuditshme...

Duke u marrë me përkthimin e teksteve biblike, peshkop Noli u dha përkthimeve anglisht një përmasë të theksuar dielore, sepse siç duket ai vëzhgonte se shumica e besimtarëve në jetën amerikane vetëm të dielën mundeshin të shkonin në kishë. Ky ishte një vlerësim i goditur mbi jetën e grigjës, sepse sot shumica dërrmuese e kishave ortodokse në ShBA nuk celebrojnë shërbesa mbrëmësoreje a mëngjesoreje, por vetëm meshën e së dielës. Ndoshta ky është shkaku që nuk kemi Kremtore e libra të tjerë hymnorë në anglishte nga Noli, të cilët pavarësisht nga kjo u përkthyen më vonë e më mirë nga të tjerë përkthyes. 

Konceptimi i veprave anglisht ka ardhur në mënyrë të shkallëshkallshme, sesa me një skelet të plotë fillestar. Tek Libri i Shërbesave peshkopi jep të kuptojë se vepra nuk adresohet për përdorim liturgjik, sesa “ka për qëllim të ndihmojë brezin e ri të kishës ortodokse lindore që të ndjekë shërbesat, të cilat rëndom celebrohen në gjuhë të huaja. Për këtë arsye shërbesat janë shkurtuar dhe lutjet priftërore nuk janë përfshirë” (The Orthodox Prayer Book, parathënie). Pra, kur vetë Noli e thotë këtë, a mund të pretendohet sot që ky libër të përdoret me zyrtaritetin e një meshari anglisht, nga një prift që nuk ka studiuar teologji dhe që nuk njeh gjuhën e origjinalit, pavarësisht nga patriotizmi i tij i tërëshkrehur?

Moslidhja e Librit të Shërbesave me pjesën tjetër të kanonit duket dhe tek këndimet biblike, të cilat zënë këtu më shumë se gjysmën e librit. Por më vonë peshkopi botoi Apostullin dhe Ungjillin si libra më vete, gjë që tregon se vendimi për t’i konceptuar ka ardhur mbas botimit dhe suksesit të Librit të Shërbesave. Përndryshe ai nuk kishte përse të zinte pjesën më të madhe të librit me pasazhet biblike, të cilat u botuan përsëri më të plota në vëllimet përkatëse. Jo vetëm përmasat e këtyre këndimeve janë të ndryshme, por dhe gjuha e përkthimi. Pra, krahas rishikimit të kanonit të tij në anglishte kemi një evoluim në gjuhën liturgjike. Kanoni mbetet i hapur.

Mbas botimit të dy librave me këndime/pasazhe nga Dhjata e Re për përdorim liturgjik, Noli botoi sërish, mbas disa vjetësh, krejt Dhjatën e Re. Do të ishte gabim të mendonim se ai e bëri këtë mbasi pjesa më e madhe e tekstit ishte gati nga botimet e mëparshme, ku në tre libra ishte botuar pothuaj pjesa më e madhe e Dhjatës së Re. Peshkopi u kthye dhe përktheu Dhjatën e Re si vepër të re, fjalë për fjalë nga fillimi, duke e çliruar gjuhën nga trajtat puritane, duke dhënë pra një përkthim në anglishten standarde, gjë që nuk ekzistonte për ortodoksët. Flasim për një punë shumë të stërgjatur e tepër të imët, punë intensive për vite të tëra, ditë e natë. Nga ky këndvështrim njerëzor analizimi i jetës dhe veprës fetare të Fan Nolit mbetet një habi e madhe, por jo si moskuptim sesa si një mahnitje e imponuar.

Pamundësia për të kuptuar kanonin liturgjik të ideuar në anglishte, dhe problemet që dalin këtej, është faj i yni dhe jo i Nolit. Ai përkthente për grigjën e tij, e cila vetë nuk kishte tipare të trashëguara në Amerikë, dhe tek e cila përpiqej të gjente vetveten e dëshiruar. Pra kanoni liturgjik është pjesë e kësaj perspektive. Thellimi në përkthim, duke mësuar hebraishten dhe aramaishten, për të përkthyer psalmët e Davidit dhe ligjërimet e Jezuit, mbart gjithë sa thamë, por na jep dhe gjendjen mendore e shpirtërore të Nolit, përmes një vetëkuvendimi me Tjetërsinë... Do të ishte më çoroditëse nga naivja, nëse e përfytyronim Nolin e pasluftës vetëm si “plak, topall dhe ashik”.

Me këtë përqasje “metafizike” të përkthyesit tonë duket se Noli nuk ishte thelluar në studimet bilbike si në një disiplinë akademike, edhe pse ishte filolog i Harvardit, pavarësisht nga pasurimi i dijeve e i gjuhëve mbi këtë lëmë, por duket se ai ishte i përkushtuar tashmë në një lexim të thellë të Shkrimeve, të cilin mund ta arrinte më së miri me përkthimin e Biblës si një këndim i mirëfilltë; libri që, siç dëshmon vetë, lexoi më shumë tërë jetën. Por lidhja e Nolit me fenë nuk mund të lexohet me syzet tona, qofshin këto ortodokse a ateiste.

Tejet motiveve fillestare e dëshirave të Fan Nolit përmes disa dhjetëvjeçarëve, më e pjekur është të studiojmë atë çka trashëgoi si autor i shumëshkruar. Praktikisht, puna fetare e peshkop Nolit në anglishte mund të ndahet në katër pjesë: përkthime liturgjike, përkthime biblike, kompozime dhe katekizëm. Por përkthimet biblike dolën nga përkthimet liturgjike, pra ishin destinuar për  përdorim në kishë. Madje dhe librin poetik të psallmëve të Davidit Noli e destinon tek parathënia për përdorim në kishë. Gjithashtu kompozimet dolën nga përshtatja muzikore e këtyre përkthimeve në anglishte, përderisa psallja është pjesë e pandarë e adhurimit, duke interpretuar nocionet teologjike dhe emocionet njerëzore të himneve bizantine. Përfundimthi, veç katekizmës, përkthimet e tjera në anglishte i përkasin gjinisë liturgjike.

“To Thee, o Theophan!” – Noli për Nolin

A ishin përkthimet e Nolit të përdorshme tej komunitetit shqiptar ortodoks të Amerikës? Vetë veprat ortodokse të Nolit kanë një konflikt. Ndërsa kushtimet janë për komunitetin ortodoks në ShBA, emri i peshkopit që përkujtohet në këto tekste është vetëm emri i imzot Theofanit, gjë që nuk është plotësisht e njëjtë as tek përkthimet e dyta shqip.

Përse e ndryshoi Noli praktikën e mbarë të Hapgood-it, libri i së cilës përdoret edhe sot nga disa kisha ortodokse në Amerikë? Sepse të mosqenurit peshkop të zonjës anglikane nuk përjashton alternativën e emërvënies së kryepeshkopit rus të asaj kohe, me lejen dhe sugjerimet e të cilit u botua e u ribotua meshari i saj. Në vend të “For our Archbishop N” (për kryepeshkopin tonë aksh), që ekziston tek Hapgood, Noli vendosi “For our Most Reverend Archbishop Theophan”, domethënë veten e tij. Por edhe sikur kishat shqiptare të ishin të vetmet kisha ku do të përdoreshin këto libra, emri nuk duhej të shënohej, pikërisht sepse Noli atëherë ishte tek të 70-tat, dhe në kishën ortodokse nuk mund të përkujtohet një peshkop i vdekur si kryebari a celebrues, përveçse në një akt përshpirtjeje. A thua të ishte kaq vetnjohës Noli sa të parashikonte se përkthimet e tij anglisht nuk do t’u rezistonin ditëve mbas baritorisë së Theofanit? Këtë enigmë ai e mori me vete.

Paradoksi i primatit të të gjithë shqiptarëve, del përsëri në botimet anglisht, ashtu si tek përkthimet e dyta shqip: “To Thee, O Theophan, Metropolitan Bishop of the sees of Boston and Durazzo, exarch of Holy Illyria, pilgrim of Saint George, evangelizer of Albania, our Father and our Prelate, God grant thee long life…” (Orthodox Prayer Book, f. 62).

Megjithëse i njëjti fenomen ekziston tek periudha e dytë përkthimore në shqip, këtu kemi një ndryshim: fjala kryetarit, e Uratores, nuk është futur në anglisht, gjë që tregon se Noli kujdeset për nuancat e titullit të tij në të dy gjuhët. Por pavarësisht nga kjo “hile”, vetë fakti tregon se Noli maste me mendjen e tij përherë gjithëmatëse por jo gjithmonë teologjike. Është e vetëvendosur se në praktikën ortodokse nuk mundet që dy peshkopë të gjallë të kenë të njëjtin titull (Durrës). Dhe përseri, “Exarch of Holy Illyria,” është titull i kryepeshkopit të Shqipërisë, të cilin mitropolit Theofani e injoronte. Vetëkultizimi i Nolit është i pranishëm në përkthimet anglisht, dhe madje i pakontrolluar. Thashethemet e shqiptaro-amerikanëve se vitet e fundit Noli ishte bërë “paranoik” mund të jenë dhe gjykime prej njerëzve pa gjykim, por mund të jenë parëdëgjuar edhe nga anëtarë të komunitetit me njohje të sendeve të atëhershme.    

Hirësi Theofani pati shprehur qëndrimin mbi strukturën e patrikanës së ideuar ortodokse të Amerikës, së cilës sipas tij duhet t’i printe mitropoliti rus, Leondi. Por përse atëherë përkthyesi ynë shënoi emrin e tij, si i vetmi peshkop celebrues në meshën anglisht? Apo duke i parë librat e tij kishtarë të përdorur nga kishat e tjera ortodokse kanonike, vetë kjo do të ishte shenja e njëfarë pranimi të statusit kishtar të përfolur nga kisha greke? Ose ndoshta ishte dhe një reagim i çiltër për situatën e tij të izoluar kishtare? 

Në qoftë se i lihemi hamendësimeve, gjë që për ata që merren me Nolin është një nga tundimet më të shpeshta, ajo që është më pak vlerësuese është të besonim se librat kishtarë në anglishte do të ishin të përdorshëm në jetë të jetëve.

Receptimi i Nolit, dje dhe sot

Librat e mitropolit Theofan Nolit ishin një ngjarje për ortodoksët amerikanë. Për shqiptaro-amerikanët këto botime me të drejtë ishin mburrja dhe janë edhe sot krenaria e tyre. Në fakt, gjithë bashkësia shqiptaro-amerikane, në tërësinë e saj historike, nuk ka bërë ndonjë vepër që të krahasohet me një vepër të tillë, kryer prej një anëtari të vetëm të mërgatës. Veprat e Nolit përgatisnin udhën e një kishe amerikane, prandaj dhe figurat e njohura të teologjisë ortodoke në ShBA u shprehën për Fan Nolin me fjalë mirënjohjeje, në të gjallë, në të fjetur e në të përkujtuar të tij. Por teologët ortodoksë nuk komentuan zyrtarisht cilësinë e këtyre përkthimeve, të cilat nuk përdoren sot nga kisha ortodokse autoqefale amerikane (Orthodox Church in America), ku peshkopata e Nolit u kanonizua e u pranua mbas vdekjes së tij. Edhe në kishat shqiptare shumica e priftërinjve, të cilët nuk janë më me origjinë shqiptare dhe rëndom kanë studiuar teologji, nuk përdorin librat e Nolit.

Përkthimet e Nolit në anglishte ishin një kontribut i madh për atë kohë, sepse qysh nga botimi i librit të shërbesave të anglikanes Isabel Hapgood, nuk ekzistonin botime sistematike për përkthimet kishtare në anglishte. Noli ishte i pari peshkop ortodoks në ShBA që u rrëmbye nga një shpirt i tillë ungjillëzues, të cilin nuk e përvijoi vetëm me predikime, por edhe me punë të papushuar, derisa mbylli sytë. Takova dikur një profesor të muzikologjisë bizantine, i cili më tha se gjatë viteve që po mësonte të psallte, në një kishë greke në Kanada, libri i vetëm i Apostullit në kishën e tyre ishte ai i Fan Nolit. Gjithashtu një prift kanadez na tregoi se kur u konvertua në kishën ortodokse e ndiqte meshën nga libri i Nolit dhe kur siguroi përkthime më cilësore në anglishte e kishte të vështirë të harronte shprehjet e tij të ngulitura liturgjike. Këto dëshmi flasin vetë për përkthyesin shqiptar, kaq të shpërfolur nga ortodoksia greke.

Nga ana tjetër, Noli u lëvdua nga specialistët e historisë dhe muzikës kishtare të asaj kohe, gjë që e vendos atë në tokën e tij: historia kishtare dhe muzika liturgjike janë dy fushat ku ai përkiste e kontriboi më shumë, sesa teologjia e filologjia. Por përkthimet liturgjike anojnë më shumë tek këto dy disiplina të fundit, ndërsa vetëm ndihmohen nga të parat.

Gjithashtu Noli mori vlerësime të larta nga specialistë të studimeve biblike për përkthimin e Dhjatës së Re në anglishte. Por atëherë, përse ai të mos figurojë sot në listën e përkthimeve të Dhjatës së Re në anglishte, të cilat e kapërcejnë numrin tridhjetë, kur kanë kaluar rreth katër dhjetëvjeçarë që nga Dhjata noliane? Shumë nga këto përkthime janë ekspozuar në mënyrë paralele në libra e internet, por jo përkthimi i Nolit. Gjithsesi, besoj se puna e Nolit, megjithë antitezat e shumta, është e vlerësuar kur studiohet në planin krahasimor me përkthimet shqip, pikërisht se ajo u konceptua e u destinua për shqiptarët dhe shqiptaro-amerikanët, me një përkushtim e dashuri të madhe për ta, pavarësisht nga përkujdesja për t’i bërë këta libra të shitshëm në gjithë Amerikën. Aspekti fetar i Fan Nolit nuk mund të vlerësohet jashtë paragogëve të faktorit shqiptar.

Është për të admiruar që disa studiues shqiptarë kanë hulumtuar aspekte të ndryshme të jetës e veprës së Nolit dha na kanë dhënë punë të denja. Pra, letrarët tanë ia kanë marrë “hakun” Nolit. Tashmë iu mbetet kishtarëve të vendosin dhe pala greke e ka bërë me kohë të sajën. Ndërsa ne ende sot nuk kemi asnjë studim të aspektit kishtar (historik a tekstual) të Fan Nolit. Ata që ruajnë poste e paguhen për kësi punësh nuk kanë ndërmend të bëjnë asgjë të dobishme, përveç nolizimeve.

Nga ana tjetër, sokëllimat e fanolistave nuk përfshijnë synime të tilla, për shembull sipërmarrjen e një hulumtimi mbi Nolin kishtar, ose stimulimin a qoftë dhe tolerimin e një perspektive noliane sot. Në vend të kësaj ata janë betuar të çnervozojnë çdo krijesë që ngre shtat nolian, duke kërkuar me çdo çmim heshtjen, që të ligjvendosë kumti i absurdit të tyre. Fanolistat e sotëm janë tragjiko-komikë pikërisht se nuk e njohin heroin e tyre në plotërinë e tij. Në fakt, ata kanë krijuar një Nol tjetër, ndryshe nga ky autor që po lexojmë këtu, një Fanol sipas metrit të tyre, mendjengushtë e të pashpirt. Në udhët noliane është shumë e lehtë të humbasësh, prandaj dhe tentativa jetëdhënëse, shihen nga fanolistat si orvajtje vetëshpëtimi.

Në simpoziumin ndërkombëtar të përkthimeve liturgjike ortodokse në anglishte, që u zhvillua në vitin 1998, Noli nuk u trajtua, për të mos kujtuar disa nënshënime ligjëruesish, tek të cilat Noli përshkruhet krejt ndryshe nga ç’ishte. Sa keq që peshkopata që ai themeloi, e trashëguar në këtë shekull falë përkthimeve të Nolit anglisht, nuk mori pjesë në atë simpozium, e as është e zonja të dërgojë diku një kumtues për përkthimet e Nolit anglisht, për t’i kthyer kryehierarkut meshar dinjitetin e mohuar. Përveç paditurisë së funksionarëve të peshkopatës, e cila të jep përshtypjen se funksionon si pronë e një derë-oxhaku, administrimi “bizantin” i bibliotekës së Nolit përbën një pikëpyetje më vete, duke mbajtur në errësirë një jetë plot dritë në letra.

Pavarësisht nga përçartja e brezit të sotëm, Fan Noli zotëron si figura më e madhe e ortodoksisë shqiptare, dje dhe sot. Lutem që një ditë Mitropoliti Theofan të zerë vendin e merituar në studimet përkthimore kishtare. Një përsiatje në këtë drejtim, do të ishte përkujtimorja më e mirë, homazhi më shqiptar, për të mbrojtur e kremtuar Fan Nolin.

Titujt e librave fetarë të Nolit në anglishte

Botime liturgjike:

1. Orthodox Prayer Book (Libri i shërbesave dhe pjesë nga ungjijtë e apostujt), 1949,

2. Pocket Prayer Book (Uratore e vogël), 1954,

3. Three Liturgies of the Eastern Orthodox Church (Tri meshët e kishës ortodokse lindore), 1955.

4. Liturgy and Catechism of the Eastern Orthodox Church (meshë dhe katekizëm shqip dhe anglisht), 1955.

Botime biblike:

5. Gospel Lectionary of the Eastern Orthodox Church (këndimet e pjesëve nga ungjijtë), 1956,

6. Epistle Lectionary of the Eastern Orthodox Church (këndimet e pjesëve nga letrat e apostujve), 1957,

7. The New Testament of our Lord and Savior Jesus Christ (Dhjata e Re), 1961,

8. The Poet of Nazareth (Ungjilli i Shën Mattheut në vargje), 1962,

9. The Psalms (Libri i Psallmëve), 1964.

Botime muzikore:

10. Eastern Orthodox Hymnal (himnore ortodokse lindore), 1951,

11. Byzantine Hymnal (hymnore), 1959.

Katekizëm:

12. Eastern Orthodox Catechism (përmbledhje e mësimit ortodoks, përkthyer e përshtatur), 1954.

)Koha Jonë, 27 shtator 2003