Gjatë vizitës time të fundit në Shqipëri vura re një fenomen të ri në drejtshkrimin e emrave të huaj të përveçëm.  Pothuajse në të gjithë filmat e huaj jo të dubluar por me përkthim në fund të ekranit emrat e huaj të përveçëm kishin filluar të shkruheshin si në origjinal por të lakuar sipas rasave të gjuhës shqipe.  Për shembull, le të marrim emrin "John" në fjalinë e mëposhtme:

Pashë John-in dje.  (I saw John yesterday)

Me thënë të drejtën, në fillim e pata pak të vështirë të mësohem me këtë mënyrë të re të drejtshkrimit të emrave të huaj në shqip ngaqë jam mësuar me metodën e të shkruarit fonetik të tyre.  Kjo gjë më bëri që ta hulumtoj pak këtë fenomen.  Nga hulumtimi i deritanishëm kam mësuar shumë por më kanë lindur edhe disa pyetje të cilat desha t'i ndaj me ju duke kërkuar edhe mendimin tuaj.

Në shumë vepra letrare të përkthyera para luftës së dytë botërore, emri i autorit shkruhej si në origjinal, si për shembull: Shakespeare.  Ndryshe veprohej me emrat e personazheve.  Ato ose mund të shkruheshin si në origjinal ose mund të shkruheshin fonetikisht, si për shembull: Oliver Tuistin ose Oliver Twist-in.  Gjatë periudhës së komunizmit u vu re një ndryshim i plotë në këtë drejtim.  Dominoi në mënyrë të plotë shkrimi fonetik i emrave të përveçëm, ku brezi im i përkthyesve pa vetëm shkrimin fonetik të emrave të përveçëm ku Shakespeare njihej si Shekspiri.  Kjo ka bërë që emri i Shekspirit dhe autorëve të tjerë të njohur botërorë të jetë mjaft i përhapur dhe i përdorur në formën e tij fonetike në masën e gjerë të lexuesve.

Këto vitet e fundit është vënë re kthimi i tendencës së periudhës para luftës së dytë botërore ku tashmë po mbizotëron shkrimi i emrave të huaj të përveçëm si në origjinal.  Nuk e di nëse kjo është vetëm përshtypja ime por më duket se është krijuar pak rrëmujë në këtë pikë dhe nuk ka një tendencë të vetme të qartë për drejtshkrimin e emrave të përveçëm të huaj në shqip.  Pra nuk është çudi fare që të marrim në dorë një libër të përkthyer të një autori të huaj ku të gjithë emrat e përveçëm janë si në origjinal dhe një libër tjetër të po të njëjtit autor por të përkthyer nga një përkthyes tjetër ku emrat e përveçëm janë shkruar fonetikisht.

Ç'mendoni ju për këtë fenomen?  Cilën metodë do të zgjidhnit ju, atë të të shkruarit të emrave të përveçëm si në origjinal apo fonetik?  Nëse keni njohuri në këtë drejtim, si veprohet në gjuhët e tjera?  Si mendoni, a duhet që të fillojmë të shkruajmë "Më pëlqen Shakespeare-i" apo "Më pëlqen Shekspiri"?  Në qoftë se vendosim t'i shkruajmë emrat si në origjinal, çdo të ndodhë me shqiptimin e tyre kur ata të lexohen nga lexuesi që nuk e ka idenë fare se si t'i shqiptojë fjalët e huaja?

Mirëpres mendimin tuaj.

Anila

Me të vërtetë është krijuar një rrëmujë e madhe në këtë drejtim, dhe gjatë kohës komuniste ka shkuar aq larg që emrat e autorëve edhe të përkthehen (Lav Tolstoi u bë Leon Tolstoi) - por çuditërisht jo në shqipe;  në moshën 15 vjeçare mundohesha të kuptojë se pse se kanë quajtur Tolstoin Luan në gjuhën shqipe.  Unë qysh nga fëmijëria jam i hutuar për mënyrën se si t'i shkruaj emrat e përveçëm të huaj, në origjinal apo fonetikisht. 

Sapo mbërrita në këtë forum. Mirë se ju gjej dhe faleminderit për ftesën!

Në lidhje me temën në fjalë:

Gjuha shqipe ka një veçori të mrekullueshme: shkruhet siç dëgjohet dhe flitet siç lexohet. Për mendimin tim, I vetmi përjashtim, duhet të jetë rasti i një burimi të rëndësishëm informacioni që mund të ketë nevojë të verifikohet.

Së shpejti do shkoj në Shqipëri dhe do rri një muaj. Jam kurioz të di si i shkruajnë emrat me origjinë të huaj të fëmijëve në regjistrat e shkollës, çertifikatat e lindjes, pashaportat etj. Po të fillojmë të pyesim për gërmëzimin e fjalëve, vaj halli.

Është frustruese të gjesh një referencë a bibliografi nga ndonjë autor i huaj, emri i të cilit është i shkruar në formën fonetike dhe pastaj mundohesh ta gjeshë punimin origjinal.

Prandaj, shkrimi i emrave të huaj të përveçëm në trajtën e tyre origjinale, është shumë i arësyeshëm, ndonëse njerëzve do t'u duket se do të kenë problem të ndahen nga Shekspiri e të tjerë. Porse, kjo nuk është e vërtetë, nuk do të shkoj as një vit dhe të gjithë do të mësohen se Shakespeare në fakt është e njëjta gjë (apo i njëjti njeri).

Çka do të ndodhë me ata që nuk dinë të lexojnë në gjuhët e huaja? Asgjë më lehtë - kur e bënë mundin dhe e shkruan emrin në origjinal, nuk kushton shumë që në kllapa të vendoset edhe emri në formën fonetike.

Problem (shumë) më i madh paraqitet mungesa e kujdesit të përkthyesëve ndaj fjalëve "globale". Është e modës që përkthyesit (por edhe të tjerë) të mundohen ta bindin tërë kombin se e dinë aq mirë gjuhën e huaj nga e cila përkthejnë saqë fusin panumër fjalë të huaja (sidomos anglishte) në gjuhën shqipe. Kjo haset jo vetëm në përkthimet e filmave (që poqese nuk e dite gjuhën origjinale, të vjen nganjëherë të vjellësh), por bile edhe në librat shkencor (të cilët për më keq, shiten si libra autorial). Kështu, përkthimi i "pose a question" bëhet "pozohet një pyetje" në vend të "shtrohet pyetja" apo "a clear picture" bëhet "pikëturë e qartë" në vend të "pasqyrë e qartë", etj.

Bie ne nje mendje me ju sa i takon shkrimit te emrave te huaj te pervecem. Ne shume raste eshte e veshtire qe nje emri t'i gjesh versionin origjinal, sidomos per gjuhe qe jane paksa te panjohura per ne. Ndaj, eshte i nevojshem dhenia ne nje forme a nje tjeter i emrit ne te shkruaren origjinale. Nga ana tjeter, do te thoja se perdorimi pa kriter i versionit origjinal i emrit do te na conte tek Shakespear-i dhe pas disa vjetesh, askush nuk do ta "njihte" me Shekspirin. Mbetet ne arsyetimin e perdoruesit se kur dhe si duhet perdorur njera forme apo tjetra.